Kiểm soát côn trùng trong nhà máy sản xuất | Hiệu quả & an toàn

Kiểm soát côn trùng trong nhà máy sản xuất không chỉ là chuyện thỉnh thoảng phun thuốc cho yên tâm, mà là một yêu cầu bắt buộc nếu nhà máy muốn:

– Duy trì chất lượng sản phẩm ổn định.

– Đáp ứng các tiêu chuẩn như HACCP, ISO 22000, BRC, AIB.

– Giữ vững hình ảnh thương hiệu trong mắt khách hàng và đối tác.

Ở bài “Kiểm soát động vật gây hại trong nhà máy thực phẩm”, CityPest đã vẽ ra bức tranh tổng về côn trùng, chuột, chim và các rủi ro đi kèm. Bài viết này đi sâu hơn vào nhóm côn trùng – loại dịch hại xuất hiện thường xuyên và khó kiểm soát nhất trong nhà máy sản xuất, đặc biệt là nhà máy thực phẩm.

1. Vì sao kiểm soát côn trùng trong nhà máy là yêu cầu bắt buộc?

1.1. Ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm

Côn trùng có thể mang theo:

– Vi khuẩn, nấm mốc, vi sinh vật gây hư hỏng sản phẩm.

– Trứng, xác côn trùng, cánh, chân… rơi vào sản phẩm hoặc bao bì.

– Chất bẩn bám trên chân, thân khi chúng di chuyển qua khu sản xuất.

Chỉ một con ruồi, một con gián xuất hiện trong dây chuyền cũng đủ khiến:

– Lô hàng bị giữ lại kiểm tra.

– Sản phẩm bị trả về hoặc tiêu hủy.

– Khách hàng ghi nhận như một lỗi nghiêm trọng trong báo cáo chất lượng.

1.2. Rủi ro về tiêu chuẩn và yêu cầu khách hàng

Các tiêu chuẩn như HACCP, ISO 22000, BRC, AIB… đều có yêu cầu rõ ràng về:

– Có chương trình kiểm soát côn trùng được phê duyệt.

– Có sơ đồ bẫy, đèn, điểm giám sát.

– Có kế hoạch kiểm tra định kỳ.

– Có nhật ký ghi nhận, báo cáo xu hướng, biện pháp khắc phục.

Ngoài cơ quan chứng nhận, nhiều khách hàng, nhà bán lẻ lớn còn tự tổ chức các đoàn đánh giá hiện trường. Khi đó, họ không chỉ quan sát khu sản xuất, mà còn:

– Mở thùng rác, xem khu vực xung quanh nhà máy.

– Kiểm tra tình trạng đèn bắt côn trùng, bẫy dính.

– Yêu cầu xem hồ sơ ghi chép, sơ đồ bẫy, báo cáo tổng hợp.

Nếu chương trình kiểm soát côn trùng chỉ làm cho có, nhà máy rất dễ bị trừ điểm, ảnh hưởng đến hợp đồng.

1.3. Tác động lâu dài đến chi phí và thương hiệu

Không kiểm soát tốt côn trùng có thể dẫn đến:

– Tăng chi phí làm lại, phân loại, giữ hàng chờ kiểm tra.

– Nguy cơ thu hồi sản phẩm, mất thị trường.

– Hệ quả về uy tín: chỉ một hình ảnh côn trùng trong sản phẩm lan truyền trên mạng xã hội cũng có thể phá hỏng hình ảnh thương hiệu mà doanh nghiệp xây dựng nhiều năm.

Xem chi tiết: Tác hại côn trùng trong nhà máy thực phẩm

2. Các nhóm côn trùng thường gặp trong nhà máy sản xuất

Trong phạm vi nhà máy, đặc biệt là nhà máy thực phẩm, có thể chia côn trùng thành hai nhóm chính:

2.1. Nhóm côn trùng bay

Bao gồm:

– Ruồi

– Muỗi

– Ngài

– Thiêu thân

Đặc điểm:

– Bị thu hút bởi ánh sáng, mùi thức ăn, mùi hữu cơ phân hủy.

– Thường xuất hiện ở:

• Khu vực xử lý rác và nước thải.

• Khu vực ẩm thấp, thông gió kém.

• Khu bốc xếp hàng, khu cửa ra vào, nơi mở cửa thường xuyên.

• Khu nhà ăn, căn tin nếu quản lý vệ sinh chưa tốt.

Nguy cơ:

– Dễ mang vi sinh từ môi trường bẩn vào khu vực sạch.

– Có thể bay trực tiếp vào vùng sản phẩm hở nếu không có lớp bảo vệ phù hợp.

2.2. Nhóm côn trùng bò

Bao gồm:

– Gián

– Kiến

– Một số loài mọt, bọ nhỏ sinh sống trong ngũ cốc, bột, bao bì giấy…

Đặc điểm:

– Thường ẩn nấp trong:

• Khe hở tường, vết nứt sàn.

• Gầm máy, gầm băng tải.

• Sau tủ điện, máng cáp.

• Khu kho nguyên liệu, kho phụ liệu, kho bao bì.

– Di chuyển về đêm, khó phát hiện nếu không có bẫy và chương trình giám sát.

Nguy cơ:

– Để lại phân, vỏ xác, mùi hôi.

– Tạo cảm giác nhà máy thiếu kiểm soát vệ sinh khi người đánh giá bắt gặp dù chỉ một con.

2.3. Mối liên hệ giữa loại côn trùng và khu vực nguy cơ

Để kiểm soát hiệu quả, nhà máy cần hiểu:

– Côn trùng bay thường liên quan đến:

• Khu vực ẩm, có nước đọng.

• Khu rác, khu chứa nguyên liệu tươi.

• Khu bốc xếp hàng, cửa ra vào mở thường xuyên.

– Côn trùng bò thường liên quan đến:

• Kho chứa nguyên liệu khô, bao bì.

• Khu vực máy móc nhiều khe hở, khó vệ sinh.

• Khu gầm kệ, kho ít có người qua lại.

Nếu muốn tìm hiểu chi tiết hơn về từng loại, bạn có thể xem thêm bài Các loại côn trùng phổ biến trong nhà máy thực phẩm.

3. Ba lớp phòng tuyến kiểm soát côn trùng trong nhà máy

Thay vì chỉ nghĩ đến việc phun hóa chất khi thấy côn trùng, một chương trình kiểm soát hiệu quả luôn dựa trên ba lớp phòng tuyến:

3.1. Lớp 1 – Thiết kế nhà xưởng và vệ sinh: giảm nguồn phát sinh

Đây là nền tảng quan trọng nhất:

Thiết kế luồng di chuyển hợp lý

– Hạn chế giao cắt giữa luồng nguyên liệu thô và luồng thành phẩm.

– Tránh để khu rác, khu chứa bao bì cũ gần khu sản phẩm hở.

Duy trì vệ sinh định kỳ và có kế hoạch

Không chỉ lau bề mặt, mà còn làm sạch:

– Gầm máy, gầm băng tải.

– Góc khuất, góc chết, sau tủ điện.

– Khu vực dưới kệ, trên trần giả.

Quản lý rác và nước thải

– Thùng rác có nắp, phân loại rõ, đổ rác nhiều lần trong ngày nếu cần.

– Không để nước đọng quanh khu xử lý nước thải, khu rửa thiết bị.

– Lưới chắn rác, nắp cống, hố ga luôn được che chắn tốt.

Lớp phòng tuyến này giúp giảm đáng kể khả năng sinh trưởng của côn trùng, trước khi nghĩ đến bẫy hay hóa chất.

3.2. Lớp 2 – Ngăn côn trùng xâm nhập từ bên ngoài

Một nhà máy sạch bên trong nhưng mở cửa cho côn trùng từ bên ngoài cũng rất khó kiểm soát. Cần chú ý:

Cửa ra vào nhà máy, cửa khu sản xuất

– Sử dụng cửa đóng mở nhanh ở những khu cần ra vào thường xuyên

– Lắp rèm nhựa ở khu bốc xếp hàng để hạn chế côn trùng bay vào theo xe và người.

– Kiểm tra thường xuyên khe hở dưới cửa, hai bên cánh cửa.

Cửa sổ, ô thông gió

– Lắp lưới chống côn trùng phù hợp.

– Sửa chữa kịp thời khi lưới rách, khung lỏng.

Khu vực xung quanh nhà máy

– Cắt cỏ, dọn rác, không để vật liệu phế thải lâu ngày sát tường nhà máy.

– Hạn chế ao tù, nước đọng, đặc biệt gần khu sản xuất và kho nguyên liệu.

3.3. Lớp 3 – Kiểm soát côn trùng bên trong nhà máy

Khi hai lớp phòng tuyến đầu đã được thực hiện tốt, lớp thứ ba tập trung vào theo dõi và xử lý phần còn lại:

Đèn bắt côn trùng

– Lắp đặt tại hành lang, khu lối đi, khu bốc xếp hàng, khu chờ đóng gói.

– Không đặt ngay phía trên đường đi của sản phẩm hoặc trên bàn thao tác.

– Định kỳ kiểm tra, thay tấm keo và ghi nhận số lượng côn trùng.

Bẫy dính, bẫy côn trùng bò

– Đặt ở gầm máy, góc tường, khu kho, nhà ăn, khu vệ sinh…

– Đánh số từng bẫy, ghi vị trí trên sơ đồ để dễ theo dõi và thay thế.

Lưu ý:

Ba lớp phòng tuyến này không thay thế nhau, mà bổ sung cho nhau. Nếu chỉ chăm chăm đặt đèn và bẫy nhưng bỏ qua vệ sinh và cấu trúc, hiệu quả sẽ không bền vững.

4. Chương trình kiểm soát côn trùng theo phương pháp IPM (tóm tắt)

Để kiểm soát côn trùng một cách chủ động, nhà máy nên áp dụng phương pháp IPM – kiểm soát dịch hại tổng hợp.

Nói ngắn gọn, IPM trong kiểm soát côn trùng là:

Kết hợp vệ sinh, cải thiện môi trường, biện pháp cơ học và hóa chất an toàn, dựa trên giám sát thực tế thay vì xử lý theo cảm tính.

4.1. Khảo sát và đánh giá rủi ro riêng cho côn trùng

– Xác định khu vực có nguy cơ cao: khu sản phẩm hở, khu sơ chế, khu đóng gói.

– Ghi nhận những điểm thường xuyên xuất hiện côn trùng: gần đèn, gần cửa, khu rác, khu ẩm.

4.2. Thiết kế sơ đồ đèn, bẫy và điểm giám sát

– Vẽ sơ đồ mặt bằng nhà máy.

– Bố trí vị trí đèn bắt côn trùng, bẫy dính theo luồng di chuyển thực tế.

– Đánh số từng điểm để tiện ghi chép và báo cáo.

4.3. Xác định ngưỡng hành động

– Thống nhất trước: bao nhiêu con trên một tấm bẫy, bao nhiêu lần phát hiện trong tháng thì được xem là bất thường.

– Khi số lượng vượt ngưỡng, cần có biện pháp bổ sung: tăng tần suất vệ sinh, di dời bẫy, xem xét lại cấu trúc khu vực.

4.4. Ghi nhận, báo cáo và điều chỉnh

– Mỗi lần kiểm tra đèn, bẫy đều có ghi chép: số lượng, loại côn trùng, nhận xét.

– Định kỳ tổng hợp số liệu để xem xu hướng tăng/giảm.

– Cùng với đơn vị dịch vụ (nếu có) đưa ra đề xuất cải tiến.

Để hiểu chi tiết hơn về chương trình IPM cho toàn bộ động vật gây hại, bạn có thể xem bài Kiểm soát dịch hại tổng hợp (IPM) trong nhà máy thực phẩm.

5. Lưu ý an toàn khi kiểm soát côn trùng cho nhà máy thực phẩm

Để vừa hiệu quả, vừa an toàn, nhà máy cần lưu ý:

– Không sử dụng hóa chất diệt côn trùng bên trong nhà máy sản xuất thực phẩm.

– Sử dụng hóa chất có nguồn gốc rõ ràng, có giấy đăng ký lưu hành của Bộ Y Tế.

– Đèn bắt côn trùng:

• Ưu tiên loại sử dụng tấm keo dính ở khu vực gần dây chuyền.

• Đèn được lắp đặt theo hướng dẫn chuyên gia quản lý động vật gây hại.

– Bẫy côn trùng bò:

• Không đặt bẫy dính nơi có nguy cơ dính vào sản phẩm, bao bì.

• Thay bẫy khi bẫy bẩn, không còn hiệu lực, ghi rõ ngày đặt và ngày thay.

– Đào tạo nhân viên:

• Hướng dẫn nhân viên nhận diện dấu vết côn trùng (phân, xác, vết cắn…).

• Quy định rõ: khi phát hiện côn trùng bất thường phải báo cho bộ phận phụ trách nào.

6. Lợi ích khi hợp tác với đơn vị kiểm soát côn trùng chuyên nhà máy như CityPest

Thay vì tự xoay xở, nhiều nhà máy lựa chọn hợp tác với đơn vị kiểm soát côn trùng có kinh nghiệm trong môi trường sản xuất.

CityPest đồng hành với nhà máy ở các điểm:

– Hiểu môi trường nhà máy sản xuất, đặc biệt là thực phẩm

• Đã triển khai tại nhiều nhà máy, kho lạnh, cơ sở chế biến.

• Hiểu yêu cầu của bộ phận quản lý chất lượng, sản xuất, bảo trì.

– Thiết kế chương trình kiểm soát côn trùng phù hợp từng mặt bằng

• Không áp dụng một sơ đồ chung cho tất cả.

• Tính đến luồng di chuyển, kết cấu nhà xưởng, khu vực rủi ro cao – trung bình – thấp.

– Hệ thống hồ sơ rõ ràng, dễ trình bày khi có đoàn đánh giá

• Sơ đồ bẫy, kế hoạch kiểm tra, nhật ký ghi nhận, báo cáo tổng hợp theo tháng/quý.

• Dễ dàng truy xuất khi khách hàng hoặc tổ chức chứng nhận yêu cầu.

– Ưu tiên an toàn cho sản phẩm và người lao động

• Lựa chọn giải pháp hạn chế tối đa tác động đến sản phẩm.

• Đưa ra khuyến nghị cải thiện vệ sinh, cấu trúc để giảm phụ thuộc vào hóa chất.

Nếu nhà máy đang muốn xây dựng hoặc nâng cấp chương trình kiểm soát côn trùng, việc hợp tác với đơn vị chuyên nghiệp sẽ giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và giảm đáng kể rủi ro trong dài hạn. Để tìm hiểu thêm về giải pháp tổng thể cho nhà máy, bạn có thể tham khảo trang dịch vụ “Quản lý động vật gây hại cho nhà máy” của CityPest.

7. Câu hỏi thường gặp về kiểm soát côn trùng trong nhà máy sản xuất